Reklama
REKLAMA
Automatycznie wyświetlimy artykuł za 10 sekund
Przejdź do artykułu
Reklama
Reklama

Rzeszowski szlak modernizmu. Tak rosło nowoczesne miasto

A A A
Z Pawłem Krausem, historykiem sztuki, specjalizującym się w architekturze XX i XXI wieku, pomysłodawcą Rzeszowskiego szlaku modernizmu, rozmawia Antoni Adamski

Dodano: 27-12-2022

Paweł Kraus. Fot. Tadeusz Poźniak

Paweł Kraus. Fot. Tadeusz Poźniak

GALERIA ZDJĘĆ
Willa rodziny Edwarda Janusza - ul. Jagiellońska. Autor Franciszek Stążkiewicz. Data 1932-1934. Fot. Paweł Kraus
Hotel  - ul. Adama Asnyka 10. Arch. Zygmunt Tarasin. Data 1938-1939. Fot. Paweł Kraus
Kamienica - ul. Grunwaldzka. Arch. Józef Wetzstein. Data 1936-1938. Fot. Paweł Kraus
Kamienica - ul. Jagiellońska 12. Arch. Karol Holzer, technik budowlany Jerzy Mackiewicz. Data 1937. Fot. Paweł Kraus
Kamienica - ul. Józefa Ignacego Kraszewskiego 7. Autor nieznany. Data lata 30. XX w. Fot. Paweł Kraus
Osiedle mieszkaniowe pracowników Wytworni Silników Samolotowych Nr 2 Państwowych Zakładów Lotniczych - blok mieszkalny przy ul. Bohaterów Westerplatte. Arch. Piotr Czyżewski, arch. Wacław Zouzal. Data 1937-1939. Fot. Paweł Kraus
Urząd Pocztowy i Telegraficzny (obecnie Poczta Polska) - ul. Stanisława Moniuszki 1. Arch. Stanisław Odyniec-Dobrowolski. Data 1938-1940. Fot. Paweł Kraus
Antoni Adamski: Skąd pomysł na trasę szlakiem architektury modernizmu w Rzeszowie?
 
Paweł Kraus: W latach 1937 – 1939 w związku z budową Centralnego Okręgu Przemysłowego w Rzeszowie powstały dwie duże fabryki: Wytwórnia Silników Samolotowych nr 2 PZL oraz filia poznańskich zakładów H. Cegielskiego. Wraz z nimi zbudowano nowe osiedla mieszkaniowe, a także liczne budynki w centrum. W okresie międzywojennym Rzeszów prawie podwoił liczbę mieszkańców z około 24 do ponad 40 tysięcy. Powstała nowoczesna przestrzeń urbanistyczna. Galicyjskie miasteczko odeszło w przeszłość.

Gdzie zlokalizowano nowe osiedla?
 
Jedno z nich przy ul. Dąbrowskiego. Był to przykład nowoczesnej myśli urbanistycznej. Dwupiętrowe bloki zlokalizowano w pewnym oddaleniu od ulicy, w układzie rzędowym, pozostawiając dużą przestrzeń dla światła słonecznego i do nasadzenia zieleni. Między blokami zaplanowano ogródki działkowe dla mieszkańców. Miały jeszcze powstać park z fontanną, korty tenisowe i stadion. Plany te przekreśliła wojna. Za to dobrze zorganizowana została komunikacja z centrum miasta. Nie tylko przez ul. Dąbrowskiego, lecz także linią kolejową Rzeszów-Jasło, która przechodziła w pobliżu osiedla. 
Reklama

Jakie były mieszkania robotnicze?
 
Skromne: o metrażu od 31,6 do 37 metrów kwadratowych, z toaletą i kuchnią, lecz bez łazienki. Ta ostatnia wraz z pralnią i suszarnią miały charakter pomieszczeń wspólnych i mieściły się na poddaszu.

Jak mieszkała kadra techniczna i urzędnicy?
 
Na osiedlu Dąbrowskiego stoją dwie wille, niestety znacznie przebudowane w okresie powojennym: jednorodzinna oraz dwurodzinna dla dyrekcji zakładów lotniczych. Mieszkania majsterskie i urzędnicze były większe: miały po 59 m. kw., zaś te dla kadry kierowniczej, budowane w centrum Rzeszowa, od 60 do 160 m. kw. Znajdowały się w nich łazienki (z wanną zagłębioną w podłodze), zaś obok kuchni jedna lub kilka spiżarni oraz niewielka służbówka. Dobrze doświetlone wielkimi oknami posiadały nierzadko dwa balkony: od frontu oraz kuchenny.  Fabryki takie jak PZL dopłacały inwestorom prywatnym tak, aby wznoszone przez nich obiekty zostały jak najszybciej ukończone, a następnie wynajmowały lokale mieszkalne dla swoich pracowników. Na przykład w kamienicy należącej do lokalnej spółki handlowej „I. Schaitter i Spółka” przy ul. Grunwaldzkiej 6 czy kamienicy Ignacego Krausa przy ul. Adama Asnyka 1 zbudowanych specjalnie dla potrzeb pracowników nowopowstających rzeszowskich zakładów przemysłowych.

A innego rodzaju budynki?
 
Niezbędne były duże, nowoczesne hotele. Takie jak istniejący do dziś hotel przy ul. Dąbrowskiego 87 (pierwotnie miał być budynkiem mieszkalnym) czy położony tuż obok dworca hotel przy ul. Asnyka 10. Oba zaprojektował warszawski architekt Zygmunt Tarasin. Ich inwestorem była bardzo eksponowana osobistość:  baron Stefan Ropp z Poznania, dyrektor Międzynarodowych Targów Poznańskich, komisarz polskiego pawilonu na Wystawie Światowej w Nowym Jorku w 1939 r. 
Reklama

Jaka była architektura rzeszowskiego modernizmu?
 
Skromna, lecz elegancka. Hotel przy ul. Asnyka 10 to zestawienie dwóch brył połączonych wyższym narożnikiem zaakcentowanym okładziną ceramiczną. Podobną klinkierową okładziną wyodrębniony został parter kamienicy przy ul. Kraszewskiego 7, być może projektu tego samego warszawskiego architekta. Narożnik budynku przy ul. Kraszewskiego jest  zaokrąglony. To jeden z rzeszowskich przykładów stylu „okrętowego”. Monumentalny budynek poczty przy ul. Moniuszki 1 ma wejście główne wyeksponowane za pomocą okładziny kamiennej na gładkiej, pozbawionej okien ścianie. Poczta to wizytówka „solidnego, wychodzącego z kryzysu państwa”- jak chciał widzieć II Rzeczpospolitą warszawski projektant - Stanisław Odyniec-Dobrowolski.

A budownictwo indywidualne?
 
Najlepszym jego przykładem jest willa rodziny znanego fotografa Edwarda Janusza, położona niegdyś w ogrodzie, dziś na banalnym, ogromnym parkingu. Willa została wzniesiona w latach poprzedzających modernistyczny boom budowlany w Rzeszowie. Budynek jest dobrym przykładem architektury luksusowej, a więc projektowanej „na miarę”, dla konkretnego użytkownika, przy wykorzystaniu trwałych i kosztownych materiałów. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na cokół budynku wyłożony łamanym piaskowcem – ewenement w ówczesnej architekturze mieszkaniowej Rzeszowa. Willa jest dziełem Franciszka Stążkiewicza z Rzeszowa – nie architekta, lecz technika budowlanego.

Co pokazuje wytyczona przez pana trasa zabytków rzeszowskiego modernizmu?
Reklama
 
Czterdzieści zabytków modernizmu, które wybrałem, informuje o tym, jak Rzeszów w końcu lat trzydziestych XX wieku stawał się nowoczesnym miastem. Warto zaznaczyć, że w Rzeszowie modernistycznych budynków jest znacznie więcej. Dotąd niewiele osób zwracało na te obiekty uwagę. Obecnie dzięki szlakowi będzie można łatwiej odnaleźć ślady powołanego do życia Centralnego Okręgu Przemysłowego, którego miasto stało się ważnym ogniwem. Projekt rzeszowskiego szlaku modernizmu to nie tylko przewodnik, który wkrótce w wersji cyfrowej będzie można pobrać z dedykowanej strony na Facebooku – „Rzeszowski Szlak Modernizmu”, ale również spacery, w których uczestniczyło ponad sto osób. Duże zainteresowanie taką formą turystyki kulturowej zachęciło mnie do kontynuowania spacerów w 2023 roku. Chciałbym również, być może we współpracy ze studentami Instytutu Sztuk Pięknych Uniwersytetu Rzeszowskiego, przygotować identyfikację wizualną dla najciekawszych obiektów modernistycznych – rodzaj tablic informacyjnych, które popularyzowałyby to dziedzictwo wśród mieszkańców i turystów. Warto podkreślić, że podjętym działaniom patronuje Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków oraz Gmina Miasto Rzeszów, która sfinansowała mój projekt. 

Czy kogoś zainteresują niedostrzegane dotąd nowoczesne zabytki?
 
Już tak się dzieje, o czym świadczy frekwencja na spacerach oraz konkurs fotograficzny pod hasłem „Architektura rzeszowskiego modernizmu”. Cieszył się on dużym zainteresowaniem – szczególnie młodych ludzi. Ich prace zostały pokazane na wystawie pokonkursowej w Rzeszowskich Piwnicach. Mamy się czym pochwalić, choć daleko nam do Stalowej Woli, która na architekturze COP-u zbudowała swoją tożsamość.
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
zobacz więcej

POLECANE

RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Mieszka I 48/50, 35-303 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.