Reklama
REKLAMA
Automatycznie wyświetlimy artykuł za 10 sekund
Przejdź do artykułu
Reklama
Reklama

Tajemnice okolic Niebylca? Przyboś, Dejmek i mord

A A A
Alina Bosak

Dodano: 11-01-2023

Fragment okładki

Fragment okładki

Skąd poeta Julian Przyboś, reżyser Kazimierz Dejmek i niewyjaśnione morderstwo w jednym zdaniu? Łączy ich miejsce – gmina Niebylec i miejscowości położone na malowniczym Pogórzu Dynowskim, których sekrety odkryli i opisali w książce „Tajemnice okolic Niebylca” Katarzyna Grzebyk i Antoni Chuchla. 
 
Trwający od paru dekad renesans badań nad lokalną historią co raz przynosi ciekawe publikacje. Książki pisane przez regionalistów sprawiają, że innym okiem zaczynamy patrzeć na najbliższe okolice, odkrywając jak fascynujące opowieści w sobie kryją. Nie inaczej jest z położoną na południe od Rzeszowa gminą Niebylec, której historię od lat zgłębia dwójka autorów książki „Tajemnice okolic Niebylca”, wydanej w 2022 roku przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Niebyleckiej. Oboje też nadają kierunek pracom wspomnianego Towarzystwa – dr Antoni M. Chuchla jako jego prezes i Katarzyna Grzebyk jako wiceprezeska.  Ich szeroka wiedza, jak i umiejętność żwawej opowieści poparta jest dużym doświadczeniem. Antoni Chuchla od niemal dziesięciu lat jako redaktor naczelny czuwa nad kolejnymi wydaniami „Roczników Niebyleckich”, a Katarzyna Grzebyk, dziennikarka związana niegdyś z rzeszowskimi mediami (m.in. VIP Biznes&Styl), jest również współautorką książki „Sekrety Rzeszowa” (2019). Ten to duet ruszył teraz szlakiem tajemnic okolic Niebylca, zastrzegając, że właśnie na okolicach się skupia, a nie samym Niebylcu, o którym ma powstać osobna książka. 
Reklama

Szofer majora Sucharskiego z Westerplatte

Rzeczywiście, wioseczki rozrzucone między pagórkami Pogórza Dynowskiego, w dolinach potoków Stobnica i Gwoźnica, na dawnym trakcie węgierskim, wiodącym z Dukli do Przemyśla przez Gwoźnicę Górną, Barycz i Dubiecko, obfitują w ciekawostki, o których wielu turystów wędrując tędy dla malowniczych krajobrazów najczęściej nie ma pojęcia. Tymczasem to właśnie w tych lasach przekradał się młodziutki partyzant Kazimierz Dejmek – późniejszy aktor i reżyser słynnych „Dziadów”. Ten urodzony w 1924 roku w Kowlu syn więziennego pracownika w czasie II wojny światowej został żołnierzem placówki AK w Niebylcu. Kiedy wybuchła wojna, miał 15 lat i mieszkał w Rzeszowie, a on nie tylko został uczniem szkoły handlowej na ul. Zamkowej, ale i zapisał się do ruchu oporu. Należał do akowskiego oddziału o kryptonimie Rakieta, biorącego udział w dywersji i bezpośredniej walce z wrogiem, likwidującego konfidentów. Oddział miał też ważne zadanie ubezpieczania ruchomej radiostacji nadawczej rzeszowskiego inspektoratu AK, która przez dłuższy czas znajdowała się w Połomi.
 
Dejmek był żołnierzem znanym pod pseudonimami „Ter” i „But”. Wyróżniał się odwagą. Walczył z oddziałami sowieckimi, uczestniczył w ochronie polskiej ludności przed oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii. Kiedy w 1944 roku na te tereny wkroczyła Armia Sowiecka, a AK została rozwiązana, zaangażował się w Teatrze Narodowym Ziemi Rzeszowskiej i sztukom dramatycznym pozostał już wierny do końca życia.
Reklama
 
Jego nazwisko stało się zaś tak znane jak starszego od niego o 23 lata poety Juliana Przybosia – poety urodzonego w Gwoźnicy Dolnej niedaleko Niebylca, na którego zaangażowanie w socjalizm AK odpowiedziało wyrokiem śmierci i zamachem udaremnionym przez jednego z partyzantów – znajomego Przybosia. Błyskotliwy, niezwykle utalentowany Przyboś, który był gwiazdą Awangardy Krakowskiej w rodzinnych stronach podpadł nie tylko jako komunista i ateista. Dlatego jego pogrzeb w 1970 roku stał się skandalem – poeta pragnął być pochowany na górze Patria w rodzinnych stronach, co nie było możliwe, więc na miejsce wybrano najwyżej położony punkt cmentarza w Gwoźnicy Górnej. Na drodze do pochówku na rzymskokatolickim cmentarzu stanął jednak miejscowy proboszcz, którego do zmiany decyzji udało się przekonać dopiero dzień przed pogrzebem. Była to uroczystość świecka, bez mszy i bicia dzwonów, za to z udziałem gości z całej Polski – rzecz w małej podkarpackiej wiosce nigdy wcześniej niebywała. 

W „Tajemnicach okolic Niebylca” żwawe opowieści przeplatają się z historycznymi opracowaniami ważnych dla gminy postaci i miejsc. Znajdziemy tu np. biogramy pochodzących stąd ofiar zbrodni katyńskiej – kapitana Wojciecha Bobera, Henryka Szurleja i Jana Szurleja, Adama Pasionka, Tadeusza Tryczyńskiego, Adama Wątrobskiego – a także bardzo ciekawą historię żołnierza, który przetrwał bitwę o Westerplatte. Sierżant Jan Ziomek, osobisty kierowca majora Henryka Sucharskiego, dowódcy słynnej obrony, w latach 60. XX wieku zamieszkał w Konieczkowej. W książce jest nawet zdjęcie, jak otwiera drzwi fiata 508, w którym siedzi major Sucharski. Do pracy na Westerplatte został przyjęty w czerwcu 1939 roku, brał udział w walce, a po kapitulacji trafił do niemieckiej niewoli, skąd z powodu choroby został po pewnym czasie wypuszczony. Od 1942 roku zaangażował się w działalność AK. Za to i za Westerplatte był po wojnie represjonowany. Kiedy skończył się stalinizm i w Polsce ogłoszono amnestię dla wielu więźniów politycznych, w liście do przyjaciela pisał: „Jak siedziałem na UB, podczas spisywania moich danych personalnych, podałem służbę na Westerplatte. Okrutnie mnie wówczas pobili za to… że służyłem u Hitlera, bo to było – według nich – w Niemczech. (…) Taki był dla mnie początek Polski kochanej, gdzie byle jaki pastuch dorwał się do władzy w MO i UB. Teraz ich trochę rozgonili – pasą byki w PGR-ach.”

Morderstwo bez wyroku

A skoro już mowa o pogłowiu, to są w książce Chuchli i Grzebyk także wyjaśnienie takich określeń jak „żelazne krowy” – powszechne jeszcze 150 lat temu na Podkarpaciu, Suwalszczyźnie i w Księstwie Łowickim. Tak nazywano mleczne bydło oddawane w dzierżawę chłopom przez proboszcza, co było jednym ze źródeł dochodu parafii.  
Reklama
 
Na Pogórzu Dynowskim żyli niegdyś Polacy, Żydzi i Rusini – a dokładniej Zamieszańcy – i trafiały się takie przypadki, że Izraelita był kolatorem w kościele katolickim. Nie ominęły tych ziem przesiedlenia po wojnie, ani też historie naznaczone przedwojennymi uprzedzeniami do Żydów. Jeden z rozdziałów opisuje historię morderstwa ciężarnej Franciszki Mnich z Lutczy, której zwłoki w 1881 roku miejscowi znaleźli nad strumykiem. Według relacji opisywanych szeroko w ówczesnych gazetach miała rozcięty brzuch, z którego wyjęto pięciomiesięczny płód. Wydaje się, że to owo nienarodzone dziecko było motywem. Do tego zmierzały kolejne procesy, które toczyły się w Rzeszowie i w Krakowie, a które śledziła cała Galicja, a i Wiedeń. Oskarżono w nich o mord Mojżesza i Gitlę Ritterów, żydowskie małżeństwo, u którego Franciszka pracowała, a współsprawcą miał być Marceli Stochliński. Ostatecznie ten ostatni zmarł w więzieniu, a Ritterowie zostali uniewinnieni, ponoć dzięki interwencji samego cesarza Franciszka Józefa. Zbrodnia zaś do dziś pozostaje niewyjaśniona.
 
Każdej z niebyleckich tajemnic autorzy poświęcili osobny rozdział, a jest ich w sumie ponad 50. Wszystkie ubarwili zdjęciami, skanami archiwalnych dokumentów i gazet, tworząc niezwykły kalejdoskop ludzi, miejsc i zdarzeń. Poświęcają miejsce zarówno historiom skromnych kapliczek, legendom, jak i dziejom znanych rodów jak np. rodzina Ankwiczów – Henrietta Ewa Ankwiczówna, dziedziczka Niebylca, była wszak wielka miłością Adama Mickiewicza. I jest to kolejna opowieść, którą warto poznać, by przekonać się, że każda wielka historia wkracza także do miejsc zdawałoby się kameralnych i leżących na uboczu, ale przecież dla tych, którzy w nich mieszkają stanowiących centrum świata. 
Reklama
 
Fot. Katarzyna Grzebyk
Reklama
Reklama
Reklama
zobacz więcej

POLECANE

RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Mieszka I 48/50, 35-303 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.