Reklama
REKLAMA
Automatycznie wyświetlimy artykuł za 10 sekund
Przejdź do artykułu
Reklama
Reklama

Szymon Jakubowski o galicyjskim Rzeszowie

A A A
Antoni Adamski

Dodano: 17-08-2021

Szymon Jakubowski. Fot. Jerzy Zygadło

Szymon Jakubowski. Fot. Jerzy Zygadło

Rzeszów nie zawsze słynął jako „miasto innowacji”. Przeciwnie - w końcu XIX stulecia dał się poznać z  „zawracania Wisłoka kijem” - jak głosi stare przysłowie. Wybrał bowiem - jako najnowocześniejsze - oświetlenie gazowe zamiast elektrycznego. 
 
Było to tak: w roku 1882 w Nowym Jorku otwarto pierwszą na świecie elektrownię publiczną. Wynalazek szybko zadomowił się w Europie. W rok później oddano do użytku pierwszą w Galicji elektrownię w Bielsku; w 1884 - drugą we Lwowie, w 1886 – trzecią w Przemyślu. Czwarta miała powstać w Rzeszowie, ale tak się nie stało. Propozycję budowy elektrowni przedstawił na sesji rady miejskiej wiceburmistrz Roderyk Als. Zaprosił on do Rzeszowa lwowskiego inżyniera, aby zapoznał radnych z najnowszymi rozwiązaniami technicznymi. 
Reklama

Elektrownie była opłacalna pod warunkiem, iż będzie zasilać 1500 żarówek w mieszkaniach i lokalach oraz 150 latarni ulicznych. Radni upoważnili władze Rzeszowa do zawarcia umowy na budowę z wiedeńską firmą Siemens und Halske. Jednak po podpisaniu kontraktu na przełomie 1895/96 wokół sprawy na długo zapadła cisza. W końcu po roku powróciła ona na salę obrad. Radni postanowili zrezygnować z elektrowni i wybudować miejską gazownię. Oświetlenie gazowe będzie tańsze – uzasadniali i przygotowali się do nowej inwestycji. Co więcej, zaproponowali władzom kolei oświetlenie miejscowego dworca latarniami gazowymi. Kolej odmówiła i zapowiedziała budowę własnej elektrowni.
 
Dopiero w 1907 radni z pewnymi wahaniami poparli  w końcu inwestycję, która miała dostarczać prądu do dwóch miejscowych stacji kolejowych. Pierwszy prąd popłynął z rzeszowskiej elektrowni dopiero w 1911 r. Kolejnym odbiorcą było wojsko, które zbudowało nowe koszary. Zapotrzebowanie rosło: powstawały kolejne obiekty użyteczności publicznej, do nowego źródła światła przekonywali się nawet starsi mieszkańcy. Prąd elektryczny w Rzeszowie jako  oczywista oczywistość  ostatecznie zwyciężył.
 
Wprowadzenie telefonów rozpoczęło się w listopadzie 1894 r. Centrala znalazła miejsce w urzędzie pocztowym, zaś chęć zainstalowania aparatu wyraziło 22 (!) przyszłych abonentów. Niestety - centrala telefoniczna nie miała połączenia z dworcem kolejowym, a po kilku tygodniach „niewyśledzeni dotąd sprawcy” cztery razy kradli przewody telefoniczne między Trzebowniskiem a Jasionką. W jednym wypadku  były do aż 24 metry miedzianego drutu. Tradycja nie zaginęła: w latach 90-tych XX w. na tej samej trasie złomiarze zdemontowali przewody nieczynnej linii telefonicznej.
Reklama
 
Te oraz wiele innych historii znajdziemy w książce Szymona Jakubowskiego  „W galicyjskim Rzeszowie”. Jest opowieść o tym, jak trasa kolei arcyksięcia Karola Ludwika z Krakowa do Lwowa omal nie ominęła Rzeszowa. Dzięki interwencjom wpływowych obywateli - m.in. znanego kupca Ignacego Schaittra – udało się linię przeprowadzić nieopodal miasta. Konkurentem Rzeszowa było...Zaczernie. Dramatycznie brzmi relacja o wielkim pożarze w 1842 (Kraków został zniszczony przez  ten żywioł w 1850 r.) Przeczytanie rozdziału pt. „Jak rzeszowski zamek zbudowano od nowa” przydałoby się wszystkim tym mądralom, które - nie bacząc  na koszty - chcieli przenieść tam instytucje kultury. 
 
Najciekawsze dla mnie są wspomnienia o znanych osobistościach, które odwiedzały Rzeszów. W październiku 1851 zrobił to cesarz Franciszek Józef I, podróżując po wschodnich prowincjach swojej monarchii. Oprawą wizyty monarchy stały się bramy tryumfalne, okrzyki radości i wiwaty oraz „błogosławieństwa licznego ludu” i „najgłębsze uszanowanie” z jakim był witany. 
 
Barwną postacią była Helena Modrzejewska - przyszła wielka aktorka o światowej sławie. Rzeszów odwiedziła u progu swej kariery, w wieku 21 lat. Została tu trzy miesiące, gdyż na przełomie 1861/62 w Warszawie zrobiło się niespokojnie: zaczęły się wielkie i krwawe manifestacje patriotyczne. Artyści występowali w sali balowej rzeszowskiego hotelu zwanego „Luftmaszyną”(budynek na  rogu ulic: Słowackiego i Kościuszki zachował się do dziś z niezmienioną fasadą). Każdego wieczoru sala wypełniona była po brzegi, a Modrzejewska szybką stała się ulubienicą miejscowej publiczności. 
Reklama
 
2 sierpnia na rzeszowskich błoniach wystąpiła trupa słynnego Buffalo Billa. Problematyczną sławę  zdobył tępiąc bawoły, a tym samym pozbawiając indiańską ludność podstawowego pożywienia. Podobno w ciągu osiemnastu miesięcy zabił ich 4282.  Później swoje przygody na Dzikim Zachodzie zmienił w cyrkowy show. Jego trupa liczyła 800 ludzi i 500 koni, w tym także oprócz amerykańskich kowbojów i Indian także japońskich samurajów,  Kozaków, Arabów, Mongołów, Gruzinów i gauchos z Ameryki Południowej. Wszyscy oni przedstawiali sceny znane później z filmowych westernów np. indiańskie napady na pociągi, bandyckie - na dyliżansy, a także szereg innych żywych obrazów  z podboju Dzikiego Zachodu. W występach brało  udział „100 amerykańskich Indyan prawdziwych czerwono-skórców z wodzami, wojownikami, żonami i dziećmi”.   W końcowej scenie występował sam Buffalo Bill, który ratował osadnika - czyli jednego z widzów - porwanego wcześniej przez Indian. 
 
W Rzeszowie amerykański cyrk dał w ciągu jednego dnia dwa przedstawienia. Bilety kupiło 12 tysięcy osób – niewiele mniej niż liczyła wtedy ludność Rzeszowa. Był to fragment europejskiego tournée, które po podbiciu amerykańskiej publiczności zorganizował Buffalo Bill wraz z ogromnym zespołem. 
 
Z Rzeszowa pochodziło wielu twórców o międzynarodowej sławie. Należy do nich Fred Zinnemann, który wywodził się z żydowskiej rodziny lekarskiej. Jego ojciec Oskar  po studiach w Wiedniu otworzył w Rzeszowie w Rynku prywatny gabinet chorób wewnętrznych wraz  z laboratorium analitycznym. Fred studiował w Wiedniu prawo, po czym w 1929 wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Rozpoczął pracę w wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer jako reżyser filmów krótkometrażowych, a z czasem pełnometrażowych. Jest twórcą takich obrazów jak kultowego, popularnego do dziś westernu „W samo południe”, a także: „Oto jest głowa  zdrajcy”, „Dzień szakala” czy „Julia”. Zdobył cztery Oscary, sześć razy był nominowany do tej nagrody. 
Reklama
 
Książka Szymona Jakubowskiego to interesująca podróż do czasów pradziadków. Przywraca dzisiejszym mieszkańcom Rzeszowa ich korzenie, których tak bardzo w tym mieście brakuje.
 
Szymon Jakubowski, W galicyjskim Rzeszowie. Ludzie i wydarzenia – Biblioteka „Podkarpackiej Historii”, Wydawnictwo TRADYCJA Sp. z o.o., Rzeszów 2021 
 
Reklama
Reklama
Reklama
zobacz więcej

POLECANE

RZESZÓW WEATHER
Reklama

NASI PARTNERZY

zamknij

Szanowny Czytelniku !

Zanim klikniesz „Zgadzam się” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Zgadzam się” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres.

Zgoda

Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Zaufanych Partnerów Grupy SAGIER Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno.
Jeśli nie chcesz wyrazić zgody, kliknij „Nie teraz”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Możesz edytować zakres zgody, w tym wycofać ją całkowicie, przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych Zaufanych Partnerów. Zaufani Partnerzy to firmy z obszaru e-commerce i reklamodawcy oraz działające w ich imieniu domy mediowe i podobne organizacje, z którymi Grupa SAGIER współpracuje.
Podmioty z Grupy SAGIER w ramach udostępnianych przez siebie usług internetowych przetwarzają Twoje dane we własnych celach marketingowych w oparciu o prawnie uzasadniony, wspólny interes podmiotów Grupy SAGIER. Przetwarzanie takie nie wymaga dodatkowej zgody z Twojej strony, ale możesz mu się w każdej chwili sprzeciwić. O ile nie zdecydujesz inaczej, dokonując stosownych zmian ustawień w Twojej przeglądarce, podmioty z Grupy SAGIER będą również instalować na Twoich urządzeniach pliki cookies i podobne oraz odczytywać informacje z takich plików. Bliższe informacje o cookies znajdziesz w akapicie „Cookies” pod koniec tej informacji.

Administrator danych osobowych

Administratorami Twoich danych są podmioty z Grupy SAGIER czyli podmioty z grupy kapitałowej SAGIER, w której skład wchodzą Sagier Sp. z o.o. ul. Mieszka I 48/50, 35-303 Rzeszów oraz Podmioty Zależne. Ponadto, w świetle obowiązującego prawa, administratorami Twoich danych w ramach poszczególnych Usług mogą być również Zaufani Partnerzy, w tym klienci.
PODMIOTY ZALEŻNE:
http://www.biznesistyl.pl/
http://poradnikbudowlany.eu/
http://modnieizdrowo.pl/
http://www.sagier.pl/
Jeżeli wyrazisz zgodę, o którą wyżej prosimy, administratorami Twoich danych osobowych będą także nasi Zaufani Partnerzy. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie na stronie naszej polityki prywatności i tam też zmodyfikować lub cofnąć swoje zgody.

Podstawa i cel przetwarzania

Twoje dane przetwarzamy w następujących celach:
• 1. Jeśli zawieramy z Tobą umowę o realizację danej usługi (np. usługi zapewniającej Ci możliwość zapoznania się z jednym z naszych serwisów w oparciu o treść regulaminu tego serwisu), to możemy przetwarzać Twoje dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.
• 2. Zapewnianie bezpieczeństwa usługi (np. sprawdzenie, czy do Twojego konta nie loguje się nieuprawniona osoba), dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszanie naszych usług i dopasowanie ich do potrzeb i wygody użytkowników (np. personalizowanie treści w usługach), jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług (np. jeśli interesujesz się motoryzacją i oglądasz artykuły w biznesistyl.pl lub na innych stronach internetowych, to możemy Ci wyświetlić reklamę dotyczącą artykułu w serwisie biznesistyl.pl/automoto. Takie przetwarzanie danych to realizacja naszych prawnie uzasadnionych interesów.
• 3. Za Twoją zgodą usługi marketingowe dostarczą Ci nasi Zaufani Partnerzy oraz my dla podmiotów trzecich. Aby móc pokazać interesujące Cię reklamy (np. produktu, którego możesz potrzebować) reklamodawcy i ich przedstawiciele chcieliby mieć możliwość przetwarzania Twoich danych związanych z odwiedzanymi przez Ciebie stronami internetowymi. Udzielenie takiej zgody jest dobrowolne, nie musisz jej udzielać, nie pozbawi Cię to dostępu do naszych usług. Masz również możliwość ograniczenia zakresu lub zmiany zgody w dowolnym momencie.

Twoje dane przetwarzane będą do czasu istnienia podstawy do ich przetwarzania, czyli w przypadku udzielenia zgody do momentu jej cofnięcia, ograniczenia lub innych działań z Twojej strony ograniczających tę zgodę, w przypadku niezbędności danych do wykonania umowy, przez czas jej wykonywania i ewentualnie okres przedawnienia roszczeń z niej (zwykle nie więcej niż 3 lata, a maksymalnie 10 lat), a w przypadku, gdy podstawą przetwarzania danych jest uzasadniony interes administratora, do czasu zgłoszenia przez Ciebie skutecznego sprzeciwu.

Przekazywanie danych

Administratorzy danych mogą powierzać Twoje dane podwykonawcom IT, księgowym, agencjom marketingowym etc. Zrobią to jedynie na podstawie umowy o powierzenie przetwarzania danych zobowiązującej taki podmiot do odpowiedniego zabezpieczenia danych i niekorzystania z nich do własnych celów.

Cookies

Na naszych stronach używamy znaczników internetowych takich jak pliki np. cookie lub local storage do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu personalizowania treści i reklam oraz analizowania ruchu na stronach, aplikacjach i w Internecie. W ten sposób technologię tę wykorzystują również podmioty z Grupy SAGIER oraz nasi Zaufani Partnerzy, którzy także chcą dopasowywać reklamy do Twoich preferencji. Cookies to dane informatyczne zapisywane w plikach i przechowywane na Twoim urządzeniu końcowym (tj. twój komputer, tablet, smartphone itp.), które przeglądarka wysyła do serwera przy każdorazowym wejściu na stronę z tego urządzenia, podczas gdy odwiedzasz strony w Internecie. Szczegółową informację na temat plików cookie i ich funkcjonowania znajdziesz pod tym linkiem. Pod tym linkiem znajdziesz także informację o tym jak zmienić ustawienia przeglądarki, aby ograniczyć lub wyłączyć funkcjonowanie plików cookies itp. oraz jak usunąć takie pliki z Twojego urządzenia.

Twoje uprawnienia

Przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych i ich przetwarzania przez nas, inne podmioty z Grupy SAGIER i Zaufanych Partnerów:
1. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych możesz ją w każdej chwili wycofać (cofnięcie zgody oczywiście nie uchyli zgodności z prawem przetwarzania już dokonanego na jej podstawie);
2. Masz również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego, którym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Pod tym adresem znajdziesz dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych i Twoich uprawnień.